Kołatanie serca, nagłe osłabienie, zawroty głowy, duszność albo niepokój pojawiający się bez wyraźnej przyczyny – takie objawy u seniora mogą mieć wiele źródeł. Jedną z możliwych przyczyn jest arytmia, czyli zaburzenie rytmu pracy serca.
Arytmia u osoby starszej nie zawsze daje wyraźne i łatwe do rozpoznania objawy. Czasem senior sam mówi, że serce „bije mu za szybko” albo „przeskakuje”. Innym razem jedynym sygnałem jest większe zmęczenie, gorsza tolerancja wysiłku, chwiejny chód czy nagła bladość. Zdarza się również, że zaburzenie rytmu serca zostaje wykryte przypadkowo podczas rutynowej kontroli lekarskiej.
Opiekunka osoby starszej nie diagnozuje arytmii i nie decyduje o sposobie leczenia. Jej codzienna obecność ma jednak ogromne znaczenie. To właśnie ona może zauważyć, że senior zachowuje się inaczej niż zwykle, przypilnować regularnego przyjmowania zaleconych leków, ograniczyć ryzyko upadku i odpowiednio zareagować w sytuacji nagłego pogorszenia stanu zdrowia.
Czym jest arytmia serca?
Serce pracuje dzięki impulsom elektrycznym, które powodują regularne kurczenie się jego poszczególnych części. Jeżeli impulsy powstają nieprawidłowo albo są niewłaściwie przewodzone, rytm serca może stać się zbyt szybki, zbyt wolny lub nieregularny.
Arytmia nie jest więc nazwą jednej konkretnej choroby. To szerokie określenie obejmujące różne zaburzenia rytmu serca. Niektóre z nich są łagodne i wymagają jedynie obserwacji. Inne mogą wpływać na przepływ krwi, zwiększać ryzyko omdlenia, niewydolności serca, udaru mózgu lub nagłego zatrzymania krążenia.
Do podstawowych postaci zaburzeń rytmu należą:
tachykardia, czyli zbyt szybka praca serca,
bradykardia, czyli zbyt wolna praca serca,
nieregularny rytm serca, w którym kolejne uderzenia występują w nierównych odstępach,
dodatkowe lub przedwczesne uderzenia, które mogą być odczuwane jako „przeskakiwanie” albo chwilowe zatrzymanie serca.
Jednym z najczęściej występujących zaburzeń rytmu jest migotanie przedsionków. W jego przebiegu przedsionki serca kurczą się szybko i nieregularnie. Choroba może występować napadowo, utrzymywać się przez dłuższy czas albo mieć charakter stały. Migotanie przedsionków jest szczególnie ważne w opiece nad seniorem, ponieważ może zwiększać ryzyko powstawania skrzepów i udaru mózgu.
Dlaczego arytmia częściej dotyczy seniorów?
Wraz z wiekiem zmienia się nie tylko kondycja mięśnia sercowego, lecz także układ odpowiedzialny za powstawanie i przewodzenie impulsów elektrycznych. W obrębie serca mogą pojawiać się zwłóknienia oraz inne zmiany związane ze starzeniem organizmu. Jednocześnie osoby starsze częściej zmagają się z chorobami, które sprzyjają zaburzeniom rytmu.
Ryzyko arytmii może być większe u seniorów cierpiących między innymi na:
nadciśnienie tętnicze,
chorobę wieńcową,
niewydolność serca,
choroby zastawek,
cukrzycę,
choroby tarczycy,
przewlekłe choroby płuc lub nerek,
bezdech senny,
otyłość.
Znaczenie mogą mieć także przebyte operacje, infekcje, nieprawidłowy poziom elektrolitów, odwodnienie oraz działanie niektórych leków. U części pacjentów nie udaje się jednak wskazać jednej konkretnej przyczyny arytmii.
Objawy arytmii u osoby starszej
Objawy zaburzeń rytmu serca mogą być bardzo różne. Ich nasilenie nie zawsze świadczy o tym, czy arytmia jest groźna. Senior może odczuwać silne kołatanie serca przy stosunkowo łagodnym zaburzeniu, ale może również prawie nie zauważać arytmii wymagającej leczenia.
Do typowych objawów należą:
uczucie szybkiego, mocnego lub nierównego bicia serca,
wrażenie „trzepotania” albo „przeskakiwania” w klatce piersiowej,
nagłe osłabienie,
zmęczenie nieadekwatne do wykonywanej czynności,
duszność,
zawroty głowy,
uczucie pustki w głowie,
gorsza tolerancja wysiłku,
nadmierne pocenie się,
ból lub dyskomfort w klatce piersiowej,
stan przedomdleniowy albo utrata przytomności.
U osób starszych objawy mogą być mniej charakterystyczne. Senior nie zawsze powie wprost, że czuje kołatanie serca. Może natomiast stać się nagle senny, blady, zdezorientowany, niespokojny albo wyjątkowo słaby. Może potrzebować częstszych przerw podczas ubierania, mycia lub przechodzenia do łazienki. U niektórych osób pierwszym zauważalnym sygnałem jest pogorszenie równowagi albo upadek.
Dlatego podczas opieki warto porównywać aktualny stan seniora z jego codziennym funkcjonowaniem. Najważniejsze pytanie nie zawsze brzmi: „Czy tętno jest nieprawidłowe?”, ale również: „Czy dzisiaj podopieczny zachowuje się inaczej niż zwykle?”.
Arytmia może przebiegać bez wyraźnych objawów
Nie każda osoba z arytmią odczuwa kołatanie serca. Zaburzenie rytmu może zostać wykryte podczas badania pulsu, osłuchiwania serca, badania EKG albo dłuższego monitorowania pracy serca.
Dotyczy to między innymi migotania przedsionków. U części seniorów choroba rozwija się bez typowych objawów i zostaje rozpoznana dopiero podczas rutynowej wizyty lub diagnostyki prowadzonej z innego powodu. Z tego względu brak kołatania serca nie oznacza automatycznie, że rytm serca jest prawidłowy.
Opiekunka nie powinna jednak samodzielnie rozpoznawać arytmii na podstawie wyniku ciśnieniomierza, zegarka lub krótkiego badania pulsu. Domowe urządzenia mogą zwrócić uwagę na nieprawidłowość, ale diagnozę stawia lekarz na podstawie badania i zapisu pracy serca.
Co może wywołać lub nasilić arytmię?
Epizod zaburzeń rytmu może pojawić się bez uchwytnego powodu. Istnieją jednak sytuacje, które u niektórych osób zwiększają ryzyko kołatania serca lub pogorszenia samopoczucia.
Należą do nich:
odwodnienie,
gorączka i infekcja,
silny stres lub zdenerwowanie,
brak snu,
nadmierny wysiłek,
spożycie większej ilości alkoholu,
palenie tytoniu,
nadmiar kofeiny lub innych substancji pobudzających,
zbyt niski albo zbyt wysoki poziom cukru,
zaburzenia poziomu potasu, magnezu lub innych elektrolitów,
niektóre leki, preparaty dostępne bez recepty oraz suplementy.
Nie oznacza to, że każda osoba z arytmią musi całkowicie zrezygnować na przykład z kawy. Reakcje organizmu są indywidualne. Dieta, ilość płynów, aktywność fizyczna i używki powinny być dostosowane do zaleceń lekarza oraz stanu seniora.
Opiekunka nie powinna również samodzielnie odstawiać żadnego leku, nawet jeśli podejrzewa, że nasila on kołatanie serca. Powinna zapisać swoje obserwacje i przekazać je rodzinie, pielęgniarce lub lekarzowi.
Jak rozpoznaje się arytmię?
Podstawowym badaniem wykorzystywanym do rozpoznawania zaburzeń rytmu serca jest EKG. Rejestruje ono aktywność elektryczną serca i pozwala ocenić jego rytm.
Jeżeli arytmia pojawia się tylko od czasu do czasu, zwykłe EKG wykonane w gabinecie może nie uchwycić nieprawidłowości. Lekarz może wtedy zlecić monitorowanie metodą Holtera, czyli rejestrowanie pracy serca przez dłuższy czas podczas codziennej aktywności.
W zależności od sytuacji wykonywane są także badania krwi, ocena poziomu elektrolitów i hormonów tarczycy, echo serca oraz inne badania obrazowe lub kardiologiczne.
Dla lekarza bardzo przydatne mogą być informacje zebrane przez opiekunkę:
kiedy pojawiły się dolegliwości,
ile czasu trwały,
co senior robił bezpośrednio przed ich wystąpieniem,
czy pojawiły się duszność, ból, zawroty głowy lub omdlenie,
jakie było tętno i ciśnienie, jeżeli zostały zmierzone zgodnie z zaleceniem,
czy senior przyjął wcześniej wszystkie leki,
czy miał gorączkę, biegunkę, wymioty albo pił mniej niż zwykle.
Takie notatki nie zastępują diagnostyki, ale mogą pomóc lekarzowi lepiej zrozumieć przebieg dolegliwości.
Na czym polega leczenie arytmii?
Sposób leczenia zależy od rodzaju arytmii, przyczyny, objawów, chorób współistniejących i ogólnego stanu pacjenta. Nie każda arytmia wymaga takiego samego postępowania.
Leczenie może obejmować:
obserwację i regularne kontrole,
leki zwalniające pracę serca,
leki stabilizujące jego rytm,
leczenie choroby będącej przyczyną zaburzeń,
leki przeciwkrzepliwe zmniejszające ryzyko udaru,
kardiowersję,
ablację,
wszczepienie rozrusznika serca lub innego urządzenia regulującego rytm.
W przypadku migotania przedsionków współczesne zalecenia podkreślają znaczenie leczenia chorób współistniejących, ograniczania ryzyka udaru, kontroli częstości lub rytmu serca oraz regularnego ponownego oceniania stanu pacjenta. Leczenie zawsze powinno być dobrane indywidualnie.
Opieka nad seniorem z arytmią – najważniejsze zasady
Poznaj zalecenia dotyczące konkretnego podopiecznego
Samo określenie „arytmia” nie mówi jeszcze, jak powinna wyglądać opieka. Warto wiedzieć:
jaki rodzaj zaburzenia został rozpoznany,
jakie leki senior przyjmuje,
o jakich godzinach powinny być podawane,
czy lekarz zalecił kontrolowanie pulsu lub ciśnienia,
jakie wyniki są typowe dla podopiecznego,
w jakiej sytuacji należy skontaktować się z rodziną,
kiedy trzeba wezwać pomoc.
Najlepiej, aby te informacje były zapisane w łatwo dostępnym miejscu razem z listą leków, numerami kontaktowymi i najważniejszymi informacjami medycznymi.
Pilnuj regularnego przyjmowania leków
W leczeniu arytmii systematyczność jest bardzo ważna. Opiekunka może przypominać o lekach, przygotowywać je zgodnie z ustalonym systemem i sprawdzać, czy senior ich nie pominął. Nie może jednak samodzielnie zmieniać dawki, przesuwać godzin podania ani podawać dodatkowej tabletki „na wszelki wypadek”.
Jeżeli senior zwymiotował po przyjęciu leku, odmówił jego zażycia albo opiekunka nie jest pewna, czy tabletka została połknięta, powinna skontaktować się z osobą odpowiedzialną za leczenie.
Dbaj o odpowiednie nawodnienie
Odwodnienie może sprzyjać zaburzeniom rytmu i pogarszać samopoczucie seniora. Warto regularnie proponować płyny, szczególnie w czasie upałów, gorączki, biegunki lub wymiotów.
Trzeba jednak pamiętać, że niektóre osoby z niewydolnością serca albo chorobami nerek mają zalecone ograniczenie ilości płynów. W takim przypadku należy stosować się do indywidualnego planu leczenia, a nie do ogólnych zasad.
Dostosuj tempo dnia do możliwości seniora
Osoba z arytmią może szybciej się męczyć. Poranna toaleta, ubieranie, wejście po schodach czy spacer mogą wymagać większej liczby przerw.
Nie należy poganiać seniora ani zmuszać go do kontynuowania wysiłku, gdy pojawia się duszność, osłabienie, zawroty głowy lub kołatanie serca. Bezpieczniej jest przerwać czynność, pomóc podopiecznemu usiąść i ocenić jego stan.
Aktywność fizyczna może być ważną częścią leczenia i profilaktyki, ale jej rodzaj oraz intensywność powinny odpowiadać zaleceniom lekarza.
Ograniczaj ryzyko upadku
Arytmia może powodować nagłe osłabienie, zawroty głowy lub omdlenie. Dlatego w otoczeniu seniora należy ograniczyć przeszkody, luźne dywaniki i przedmioty utrudniające przejście.
Szczególnej ostrożności wymagają:
wstawanie z łóżka,
korzystanie z toalety w nocy,
kąpiel,
wchodzenie po schodach,
spacery poza domem.
Jeśli senior zgłasza osłabienie, nie powinien samodzielnie iść do łazienki ani próbować „rozchodzić” dolegliwości.
Obserwuj zmiany, nie tylko pojedynczy wynik
Pojedynczy pomiar wykonany w pośpiechu może być niedokładny. Znacznie więcej mówi zmiana w stosunku do zwykłego funkcjonowania podopiecznego.
Warto zwracać uwagę, czy senior:
szybciej się męczy,
częściej zatrzymuje się podczas chodzenia,
ma obrzęki nóg,
jest bardziej senny,
gorzej śpi,
odczuwa duszność w spoczynku lub po położeniu się,
jest blady, spocony albo zdezorientowany,
częściej zgłasza kołatanie serca.
Każdą nową lub narastającą dolegliwość należy przekazać rodzinie albo personelowi medycznemu.
Zadbaj o spokój
Strach może dodatkowo nasilać odczuwanie kołatania serca. W czasie epizodu warto mówić spokojnie i prostymi zdaniami. Senior powinien wiedzieć, że opiekunka jest obok i obserwuje jego stan.
Nie należy jednak tłumaczyć każdego objawu zdenerwowaniem. Duszność, ból w klatce piersiowej czy omdlenie zawsze wymagają poważnego potraktowania.
Prowadź krótkie notatki
Prosty dzienniczek może zawierać datę, godzinę, czas trwania dolegliwości, aktywność seniora, objawy towarzyszące oraz wykonane pomiary.
Warto zapisać również:
infekcję lub gorączkę,
mniejszą ilość wypitych płynów,
pominięcie leku,
stresującą sytuację,
upadek,
zmianę zachowania.
Regularne notatki są bardziej przydatne niż próba odtworzenia wszystkich szczegółów podczas późniejszej rozmowy z lekarzem.
Leki przeciwkrzepliwe – na co powinna uważać opiekunka?
Wielu seniorów z migotaniem przedsionków przyjmuje leki przeciwkrzepliwe, które zmniejszają ryzyko powstawania skrzepów i udaru. Jednocześnie mogą zwiększać skłonność do krwawienia.
Opiekunka powinna zwracać uwagę między innymi na:
krew w moczu,
krew w stolcu lub czarny stolec,
wymioty z krwią,
długotrwałe krwawienie z nosa,
rozległe siniaki,
krwawienie, którego nie można zatrzymać,
nagły, silny ból głowy lub pleców,
pogorszenie stanu po uderzeniu w głowę.
Poważny upadek, uraz głowy lub intensywne krwawienie u osoby przyjmującej leki przeciwkrzepliwe wymagają pilnego kontaktu z pomocą medyczną.
Bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą nie należy podawać dodatkowych leków przeciwbólowych, preparatów ziołowych ani suplementów. Niektóre środki mogą wchodzić w interakcje z lekami przeciwkrzepliwymi i zwiększać ryzyko krwawienia.
Co zrobić, gdy senior odczuwa kołatanie serca?
Jeżeli senior jest przytomny i nie ma objawów bezpośredniego zagrożenia życia:
Przerwij wykonywaną czynność. Pomóż seniorowi spokojnie usiąść albo położyć się, jeżeli czuje się słabo.
Zabezpiecz go przed upadkiem. Nie pozwalaj mu samodzielnie chodzić do łazienki ani po schodach.
Zapytaj o objawy. Sprawdź, czy występują ból w klatce piersiowej, duszność, zawroty głowy, nudności, osłabienie lub zaburzenia widzenia.
Obserwuj oddech i świadomość. Zwróć uwagę, czy senior odpowiada logicznie, oddycha swobodnie i nie staje się siny lub bardzo blady.
Wykonaj zalecone pomiary. Jeżeli lekarz lub rodzina zalecili mierzenie pulsu i ciśnienia, wykonaj pomiar po krótkim odpoczynku. Nie opieraj decyzji wyłącznie na wskazaniu urządzenia.
Zapisz czas rozpoczęcia objawów. Ta informacja może być ważna dla personelu medycznego.
Postępuj zgodnie z indywidualnym planem. Nie podawaj dodatkowej dawki leku, chyba że istnieje wyraźne, pisemne zalecenie lekarza dotyczące takiej sytuacji.
Jeżeli stan seniora pogarsza się albo objawy są silne, nie należy czekać na ich samoistne ustąpienie.
Arytmia u seniora – kiedy wezwać pogotowie?
Natychmiastowej pomocy wymagają kołatanie serca lub nieregularny rytm połączone z:
bólem albo uciskiem w klatce piersiowej,
wyraźną dusznością,
omdleniem lub stanem przedomdleniowym,
nagłymi, silnymi zawrotami głowy,
gwałtownym osłabieniem,
zaburzeniami świadomości,
sinieniem ust,
brakiem prawidłowego oddechu,
nagłym pogorszeniem stanu ogólnego.
Pomoc należy wezwać również wtedy, gdy pojawią się objawy mogące świadczyć o udarze:
opadnięcie jednego kącika ust,
asymetria twarzy,
nagłe osłabienie lub drętwienie jednej ręki albo nogi,
niewyraźna, bełkotliwa mowa,
trudność w rozumieniu wypowiedzi,
nagłe zaburzenia widzenia lub równowagi.
W krajach Unii Europejskiej można zadzwonić pod bezpłatny numer alarmowy 112.
Jeżeli senior traci przytomność i nie oddycha prawidłowo, należy natychmiast wezwać pomoc, rozpocząć resuscytację zgodnie z posiadanymi umiejętnościami i stosować się do instrukcji operatora numeru alarmowego.
Czego opiekunka nie powinna robić?
W przypadku podejrzenia arytmii nie należy:
podawać dodatkowej dawki leków bez wyraźnego zalecenia,
odstawiać leków z powodu niskiego lub wysokiego wyniku pomiaru,
podawać preparatów „na serce” należących do innej osoby,
pozwalać osłabionemu seniorowi samodzielnie chodzić,
zmuszać go do wysiłku,
bagatelizować bólu w klatce piersiowej lub duszności,
czekać, aż objawy udaru „same przejdą”,
samodzielnie diagnozować rodzaju arytmii na podstawie domowego urządzenia.
Nie należy także wykonywać na własną rękę specjalnych manewrów mających zwolnić pracę serca. Niektóre techniki mogą być zalecane konkretnym pacjentom przez personel medyczny, ale powinny być wykonywane wyłącznie zgodnie z instrukcją lekarza.
Czy senior z arytmią może normalnie funkcjonować?
Wiele osób z zaburzeniami rytmu serca prowadzi aktywne życie. Warunkiem jest prawidłowe rozpoznanie arytmii, dobranie leczenia, regularne kontrole oraz przestrzeganie zaleceń.
Codzienna opieka nie powinna polegać na ciągłym straszeniu seniora chorobą ani odbieraniu mu samodzielności. Zadaniem opiekunki jest raczej stworzenie bezpiecznych warunków, wspieranie regularności leczenia i reagowanie na rzeczywiste zmiany stanu zdrowia.
Dobrze prowadzona obserwacja daje seniorowi poczucie bezpieczeństwa, a rodzinie i lekarzowi dostarcza informacji, które mogą mieć znaczenie dla dalszego leczenia.
Najczęściej zadawane pytania
Czy nieregularny puls zawsze oznacza arytmię?
Nie każdy pojedynczy dodatkowy skurcz oznacza poważną chorobę. Jeżeli jednak nierówny rytm powtarza się, utrzymuje przez dłuższy czas albo towarzyszą mu duszność, ból, zawroty głowy lub omdlenie, potrzebna jest ocena medyczna.
Czy opiekunka może mierzyć seniorowi puls?
Tak, jeżeli pomiar został zalecony i opiekunka wie, jak wykonać go prawidłowo. Wynik należy zapisać, ale nie powinno się na jego podstawie samodzielnie zmieniać leczenia.
Czy arytmia może powodować zmęczenie?
Tak. Zaburzony rytm może wpływać na efektywność pompowania krwi, dlatego jednym z objawów bywają osłabienie, zmniejszona wydolność i szybsze męczenie się.
Czy arytmia może prowadzić do udaru?
Niektóre rodzaje arytmii, przede wszystkim migotanie przedsionków, mogą zwiększać ryzyko powstania skrzepów i udaru mózgu. Z tego powodu części pacjentów przepisuje się leki przeciwkrzepliwe.
Czy można samodzielnie odstawić lek, gdy senior ma bardzo wolny puls?
Nie. Zmiana dawki lub odstawienie leku bez konsultacji może być niebezpieczne. Należy skontaktować się z lekarzem, rodziną lub personelem medycznym i przekazać wynik wraz z informacją o samopoczuciu seniora.
Czy stres może nasilać kołatanie serca?
U części osób silne emocje i stres mogą wywoływać lub nasilać odczuwanie zaburzeń rytmu. Nie wolno jednak automatycznie przypisywać stresowi bólu w klatce piersiowej, duszności, omdlenia ani nagłego osłabienia. Arytmia u osoby starszej może przebiegać bardzo różnie – od sporadycznego kołatania serca po poważne zaburzenia wymagające pilnej pomocy. Objawy u seniora nie zawsze są typowe. Czasami zamiast wyraźnego uczucia nierównego bicia serca pojawiają się osłabienie, senność, chwiejność, duszność albo nagłe pogorszenie samopoczucia.
Opiekunka nie diagnozuje i nie leczy arytmii. Może jednak zadbać o regularne przyjmowanie leków, bezpieczne tempo codziennych czynności, odpowiednie nawodnienie zgodne z zaleceniami, ograniczenie ryzyka upadków oraz dokładne przekazywanie obserwacji.
Najważniejsza zasada brzmi: nie należy oceniać wyłącznie wyniku pulsu lub ciśnienia. Trzeba patrzeć na całego człowieka. Ból w klatce piersiowej, duszność, omdlenie, zaburzenia świadomości lub objawy udaru wymagają natychmiastowego wezwania pomocy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnych zaleceń dotyczących konkretnego podopiecznego.
