Sarkopenia u osób starszych – gdy senior traci siłę i samodzielność
Jeszcze kilka miesięcy temu Twój podopieczny bez większego problemu wstawał z fotela, samodzielnie się ubierał i chętnie wychodził na spacer. Dziś potrzebuje pomocy przy tych samych czynnościach, porusza się wolniej, a przejście do łazienki sprawia mu trudność. Zmiany postępują stopniowo, dlatego łatwo uznać je za naturalną konsekwencję wieku. Przyczyną osłabienia może być jednak sarkopenia.
Sarkopenia u osób starszych wpływa na codzienną sprawność, zwiększa ryzyko upadków i może prowadzić do utraty samodzielności. Dla opiekunki ważne jest więc, aby umiała dostrzec pierwsze niepokojące sygnały i wiedziała, jak wspierać podopiecznego w bezpieczny sposób. Czym dokładnie jest sarkopenia, jakie są jej objawy i co można zrobić, aby pomóc seniorowi?
Czym jest sarkopenia u osób starszych?
Sarkopenia to postępujące zaburzenie mięśni związane ze spadkiem ich siły oraz zmniejszeniem masy lub pogorszeniem jakości mięśni. Najłatwiej zauważyć ją w sytuacjach, które wcześniej nie sprawiały seniorowi trudności: podczas wstawania z łóżka, noszenia zakupów, wchodzenia po schodach czy odkręcania słoika.
Wraz z wiekiem w organizmie zachodzą zmiany wpływające na mięśnie, ale wyraźnego osłabienia nie należy automatycznie uznawać za nieunikniony skutek starzenia. Warto wyjaśnić jego przyczynę i poszukać możliwości pomocy. Odpowiednia aktywność, żywienie oraz leczenie współistniejących problemów zdrowotnych mogą pomóc poprawić sprawność seniora lub ograniczyć jej dalsze pogarszanie.
Sarkopenia nie dotyczy wyłącznie osób szczupłych. Może wystąpić również u seniora z nadwagą lub otyłością, dlatego sam wygląd ani masa ciała nie wystarczą do oceny stanu mięśni.
Jakie są objawy sarkopenii u seniora?
Pierwsze objawy sarkopenii bywają subtelne. Senior może tłumaczyć je zmęczeniem, gorszym dniem lub brakiem ochoty na spacer. Opiekunka, która towarzyszy podopiecznemu każdego dnia, ma szansę zauważyć, że pewne czynności stają się dla niego coraz trudniejsze.
Zwróć szczególną uwagę, gdy senior:
coraz częściej podpiera się rękami podczas wstawania z krzesła lub potrzebuje przy tym pomocy;
chodzi wolniej, robi krótsze kroki lub szybciej się męczy;
ma trudność z wejściem po schodach lub pokonywaniem progów i przeszkód;
częściej się potyka, traci równowagę lub obawia się upadku;
ma słabszy uścisk dłoni, wypuszcza przedmioty z rąk lub nie może odkręcić butelki;
potrzebuje więcej pomocy przy ubieraniu, myciu i innych codziennych czynnościach;
ogranicza aktywność, ponieważ obawia się, że zabraknie mu sił.
Niektórym osobom towarzyszy również niezamierzona utrata masy ciała i widoczne zmniejszenie obwodu mięśni. Pamiętaj jednak, że wymienione objawy mogą mieć także inne przyczyny. Sama obserwacja nie wystarczy do rozpoznania sarkopenii, ale jest ważnym powodem do rozmowy z rodziną i konsultacji lekarskiej.
Dlaczego senior traci siłę mięśniową?
Na rozwój sarkopenii zazwyczaj wpływa kilka czynników jednocześnie. Jednym z nich są zmiany zachodzące w organizmie wraz z wiekiem. Znaczenie mają także inne okoliczności, które można zauważyć w codziennej opiece.
Zbyt mała ilość ruchu
Mięśnie potrzebują regularnej pracy. Jeżeli senior większość dnia spędza w fotelu lub w łóżku, jego siła może stopniowo się zmniejszać. Szczególnie trudny bywa powrót do aktywności po infekcji, operacji lub dłuższym pobycie w szpitalu. Nawet po zakończeniu leczenia osoba starsza może obawiać się wstawania albo szybko odczuwać zmęczenie.
Niedostateczne odżywienie
Osłabiony apetyt, problemy z uzębieniem, trudności w przygotowaniu posiłków czy samotne jedzenie mogą sprawiać, że senior przyjmuje zbyt mało energii i białka. W takiej sytuacji organizmowi trudniej utrzymywać mięśnie w dobrej kondycji.
Choroby i inne problemy zdrowotne
Na sprawność i stan odżywienia mogą wpływać również choroby przewlekłe, dolegliwości bólowe, zaburzenia nastroju oraz niektóre leki. Dlatego przyczyn osłabienia nie należy ustalać samodzielnie. Lekarz, znając stan zdrowia seniora, oceni, jakie badania i dalsze postępowanie będą potrzebne.
Jak rozpoznaje się sarkopenię?
Rozpoznanie sarkopenii należy do lekarza. Podczas oceny specjalista bierze pod uwagę stan zdrowia, sprawność i siłę mięśni seniora. Może wykorzystać między innymi pomiar siły uścisku dłoni, ocenę wstawania z krzesła lub szybkości chodu, a w razie potrzeby także badanie składu ciała. Lekarz może również zlecić inne badania, aby sprawdzić, czy za osłabienie nie odpowiada inny problem zdrowotny.
Zadaniem opiekunki jest przekazanie konkretnych obserwacji. Zamiast mówić jedynie: „Podopieczny jest słabszy”, warto opisać, co się zmieniło i od kiedy: „Jeszcze miesiąc temu sam wstawał z fotela, a teraz potrzebuje pomocy przy każdym wstawaniu”. Taka informacja pomoże rodzinie i specjaliście lepiej zrozumieć sytuację.
Sarkopenia u seniora – jak może pomóc opiekunka?
Opieka nad osobą starszą z osłabionymi mięśniami wymaga uważności i dostosowania pomocy do jej możliwości. Celem jest wspieranie seniora w tym, co nadal może robić, przy jednoczesnym dbaniu o bezpieczeństwo.
Zachęcaj do ruchu dopasowanego do możliwości seniora
Regularna aktywność pomaga utrzymywać sprawność i może poprawiać siłę mięśni. W przypadku sarkopenii szczególne znaczenie mają odpowiednio dobrane ćwiczenia wzmacniające, a także ćwiczenia równowagi. Ich rodzaj i obciążenie należy ustalić z lekarzem lub fizjoterapeutą, zwłaszcza gdy senior ma za sobą upadek, choruje przewlekle lub długo pozostawał w łóżku.
Zależnie od zaleceń specjalisty i możliwości podopiecznego aktywnością może być spacer po mieszkaniu lub ogrodzie, wykonywanie prostych ćwiczeń w pozycji siedzącej albo ćwiczenie wstawania z odpowiednio stabilnego krzesła. Dla jednej osoby przejście do stołu będzie dużym wysiłkiem, dla innej przyjemnością okaże się krótki spacer do parku.
Nie namawiaj seniora do pokonywania bólu ani nie zwiększaj samodzielnie obciążenia. Jeżeli podczas aktywności pojawią się ból, zawroty głowy, duszność lub wyraźne pogorszenie samopoczucia, przerwij ćwiczenie i zadbaj o odpoczynek oraz potrzebną pomoc medyczną. Ruch powinien być bezpieczny i dostosowany do aktualnego stanu zdrowia podopiecznego.
Pomagaj, ale nie wyręczaj we wszystkim
W codziennej pracy nieraz łatwiej i szybciej jest zrobić coś za seniora. Jeśli jednak podopieczny jest w stanie bezpiecznie wykonać część czynności samodzielnie, warto dać mu na to czas. Może sam umyć twarz, rozczesać włosy, zapiąć kilka guzików lub pomóc w przygotowaniu stołu.
Zapytaj, przy czym potrzebuje wsparcia, i pozostań blisko, jeśli sytuacja tego wymaga. Dzięki temu pomoc będzie dopasowana do jego potrzeb, a senior zachowa wpływ na swój dzień.
Zadbaj o bezpieczeństwo w domu
Osłabienie mięśni może utrudniać utrzymanie równowagi. Przejdź się po mieszkaniu i sprawdź, czy na trasie do łazienki lub sypialni nie ma przedmiotów, o które łatwo się potknąć. Usuń luźne dywaniki i przewody, zadbaj o dobre oświetlenie, zwłaszcza w nocy, oraz o wygodne, stabilne obuwie podopiecznego.
Pomocne mogą być uchwyty w łazience, krzesło z podłokietnikami lub odpowiednio dobrany sprzęt do chodzenia. Jego wybór i sposób używania warto omówić z fizjoterapeutą lub innym specjalistą.
Jeżeli senior wymaga pomocy przy wstawaniu lub przesiadaniu się, ustal z rodziną i personelem medycznym bezpieczny sposób działania. Nie podnoś go samodzielnie na siłę. Gdy potrzebny jest podnośnik, dodatkowa osoba lub przeszkolenie, zgłoś to rodzinie i koordynatorowi.
Obserwuj zmiany i przekazuj je dalej
Warto notować, kiedy pojawiła się trudność, jak często występuje i w jakich sytuacjach się nasila. Zwróć uwagę na apetyt, ilość spożywanych posiłków, zmiany masy ciała, upadki oraz to, czy podopieczny potrzebuje więcej pomocy niż wcześniej. Masę ciała można kontrolować, jeśli senior wyraża na to zgodę, najlepiej zgodnie z ustaleniami z rodziną lub lekarzem.
O swoich spostrzeżeniach rozmawiaj z rodziną, a na zleceniu także z koordynatorem. Konkretna informacja pomaga szybciej zorganizować wizytę lekarską, rehabilitację lub dodatkowe wsparcie.
Dieta przy sarkopenii – co powinno znaleźć się na talerzu seniora?
W dbaniu o mięśnie ważne są nie tylko ćwiczenia, ale również odpowiednia ilość energii i składników odżywczych. Szczególną uwagę warto zwrócić na białko, które jest potrzebne do budowy i utrzymania mięśni.
Do produktów będących źródłem białka należą między innymi:
jaja, mleko, jogurt naturalny, kefir i twaróg;
ryby oraz chude mięso;
soczewica, fasola, ciecierzyca i inne nasiona roślin strączkowych;
tofu, orzechy i nasiona, jeśli ich forma jest odpowiednia dla podopiecznego.
W praktyce nie trzeba przygotowywać skomplikowanych potraw. Na śniadanie można podać pieczywo z pastą jajeczną lub twarożkiem, na obiad rybę z ziemniakami i warzywami, a na kolację kanapkę z pastą z soczewicy. Jogurt naturalny z owocami może być dodatkiem do śniadania lub przekąską. Wybieraj produkty, które senior lubi i dobrze toleruje.
Jeśli podopieczny ma słaby apetyt, pomocne mogą okazać się mniejsze porcje podawane częściej oraz spokojna atmosfera przy stole. Warto też sprawdzić, czy jedzenia nie utrudnia ból zębów lub źle dopasowana proteza. Przedłużający się brak apetytu i niezamierzony spadek masy ciała należy zgłosić lekarzowi.
Nie każdy senior powinien jeść tak samo. W przypadku chorób nerek, cukrzycy lub innych schorzeń sposób żywienia i ilość białka powinny być dostosowane do zaleceń lekarza lub dietetyka. Preparaty odżywcze i suplementy również warto stosować po konsultacji ze specjalistą.
Pamiętaj także o regularnym proponowaniu płynów, zgodnie z zaleceniami lekarza. Jeżeli senior krztusi się lub kaszle podczas jedzenia albo picia, zgłoś to lekarzowi. Przy problemach z połykaniem sposób podawania posiłków i ich konsystencję dobiera specjalista.
Jak rozmawiać z seniorem, który traci samodzielność?
Trudności z wstawaniem czy ubieraniem mogą być dla osoby starszej źródłem wstydu, złości i lęku. Senior, który przez całe życie radził sobie sam, może niechętnie przyjmować pomoc. Zdarza się również, że rezygnuje ze spacerów, ponieważ boi się upadku albo nie chce, by inni widzieli jego słabość.
W takiej sytuacji warto spokojnie zapytać o obawy i wysłuchać odpowiedzi. Zamiast ponaglać, można zaproponować: „Czy spróbujemy przejść kawałek razem?” albo „Przy której części ubierania mogę Pani pomóc?”. Ważne, aby senior miał czas na decyzję i wiedział, że jego zdanie jest brane pod uwagę.
Pomocne jest także ustalanie niewielkich, osiągalnych celów – zgodnych z zaleceniami specjalisty i życzeniami podopiecznego. Dla jednej osoby będzie to samodzielne przejście do stołu, dla innej wyjście do ogrodu. Istotne jest to, by cel miał znaczenie właśnie dla niej.
Kiedy osłabienie seniora wymaga pilnej reakcji?
Stopniowe pogorszenie siły, częstsze potykanie się, upadki, trudności z wstawaniem lub niezamierzona utrata masy ciała wymagają omówienia z lekarzem. Nie czekaj, aż podopieczny całkowicie przestanie radzić sobie z codziennymi czynnościami.
Jeżeli osłabienie pojawi się nagle, szczególnie po jednej stronie ciała, lub towarzyszą mu opadnięty kącik ust albo zaburzenia mowy, natychmiast zadzwoń pod numer 112. Mogą to być objawy udaru. Pomoc wezwij także wtedy, gdy objawy ustąpią po kilku minutach. Do czasu przyjazdu zespołu postępuj zgodnie z poleceniami dyspozytora.
Więcej na ten temat przeczytasz w artykule Profilaktyka udarowa u osób starszych. Jeśli podopieczny skarży się na problemy z równowagą, zajrzyj również do tekstu Zawroty głowy u seniorów – co warto wiedzieć?.
Sarkopenia u osób starszych – najczęściej zadawane pytania
Czy sarkopenię można leczyć?
Tak. Po rozpoznaniu lekarz może zaproponować postępowanie obejmujące odpowiednio dobraną aktywność fizyczną, poprawę sposobu żywienia oraz leczenie współistniejących problemów zdrowotnych. Możliwości poprawy zależą między innymi od stanu zdrowia seniora i stopnia zaawansowania zmian.
Czy sarkopenia występuje tylko u osób szczupłych?
Nie. Osłabienie i zmniejszenie ilości mięśni mogą dotyczyć również osoby z nadwagą lub otyłością. Dlatego warto obserwować przede wszystkim siłę oraz sprawność podopiecznego.
Czy sam spacer wystarczy, aby wzmocnić mięśnie?
Spacer jest wartościową formą aktywności, jeśli senior może bezpiecznie się poruszać. W postępowaniu przy sarkopenii szczególne znaczenie mają jednak również odpowiednio dobrane ćwiczenia wzmacniające. Ich rodzaj powinien określić specjalista.
Rola opiekunki w życiu seniora z sarkopenią
Sarkopenia może stopniowo odbierać seniorowi swobodę wykonywania czynności, które wcześniej były dla niego oczywiste. Uważna obserwacja, odpowiednio dobrana pomoc i przekazywanie informacji o zmianach pozwalają wcześniej zauważyć problem i zorganizować potrzebne wsparcie.
Jako opiekunka możesz towarzyszyć podopiecznemu w codziennej aktywności, zadbać o posiłki zgodne z jego potrzebami oraz pomóc mu zachować możliwie dużą samodzielność. Równie ważna jest cierpliwa rozmowa – dzięki niej senior łatwiej opowie o trudnościach, których sam mógłby nie chcieć ujawnić.
