Trudności z połykaniem u seniora – jak bezpiecznie podawać posiłki?
Opiekunka podaje seniorowi obiad. Wszystko wygląda zupełnie normalnie, ale po kilku łyżkach podopieczny zaczyna odchrząkiwać. Po wypiciu wody jego głos staje się dziwnie „mokry”, a jedzenie trwa zdecydowanie dłużej niż kiedyś. Senior zapewnia jednak, że nic mu nie jest.
Czy należy się martwić?
Takich sygnałów nie powinno się ignorować. Mogą wskazywać na dysfagię, czyli zaburzenia połykania, które stosunkowo często występują u osób starszych, szczególnie w przypadku chorób neurologicznych, po udarze, przy demencji, chorobie Parkinsona oraz w okresie ogólnego osłabienia.
Dla opiekunki osoby starszej wiedza na temat problemów z przełykaniem jest wyjątkowo ważna. Posiłek, który dla zdrowej osoby jest zwykłą częścią dnia, u seniora z dysfagią może wymagać cierpliwości, dobrej obserwacji i ścisłego przestrzegania zaleceń lekarza lub specjalisty zajmującego się zaburzeniami połykania.
W tym artykule wyjaśniamy, czym jest dysfagia u seniora, jakie objawy powinny zwrócić uwagę opiekunki, jak prawidłowo ułożyć podopiecznego podczas jedzenia oraz w jaki sposób bezpiecznie podawać posiłki osobie mającej trudności z przełykaniem.
Czym jest dysfagia?
Dysfagia oznacza trudności lub zaburzenia związane z połykaniem. Problem może dotyczyć pokarmów stałych, płynów, leków, a w bardziej zaawansowanych przypadkach nawet śliny.
Nie oznacza to, że każda osoba z dysfagią nie może samodzielnie jeść. Zaburzenia połykania mają różne nasilenie. Jeden senior może mieć trudności jedynie z bardzo suchym lub twardym jedzeniem, inny może źle radzić sobie przede wszystkim z płynami, a jeszcze inny będzie wymagał specjalnie przygotowanych posiłków o określonej konsystencji.
Dysfagia nie jest identyczna u wszystkich osób. Dlatego sposób żywienia powinien być dopasowany indywidualnie do konkretnego seniora.
Zaburzenia połykania mogą zwiększać ryzyko:
niedożywienia,
odwodnienia,
przedostawania się jedzenia lub płynów do dróg oddechowych,
infekcji układu oddechowego,
zadławienia,
lęku przed jedzeniem,
unikania posiłków.
Dlaczego senior może mieć problemy z przełykaniem?
Prawidłowe połykanie jest bardziej skomplikowanym procesem, niż może się wydawać. Wymaga odpowiedniej współpracy mięśni ust, języka, gardła i przełyku oraz prawidłowego działania układu nerwowego.
U osoby starszej mechanizm ten może działać mniej sprawnie, szczególnie jeśli występują dodatkowe choroby.
Problemy z przełykaniem mogą pojawiać się między innymi:
po udarze mózgu,
przy chorobie Parkinsona,
przy demencji,
przy stwardnieniu rozsianym,
w chorobach neurologicznych,
w chorobach nowotworowych głowy i szyi,
przy chorobach przełyku,
po niektórych urazach,
przy znacznym osłabieniu organizmu,
przy suchości w jamie ustnej.
Znaczenie mogą mieć również niektóre przyjmowane leki.
Jeżeli senior, który wcześniej jadł bez żadnych problemów, nagle zaczyna krztusić się, kaszleć podczas posiłków lub wyraźnie unika jedzenia, należy poinformować rodzinę oraz odpowiednich specjalistów.
Opiekunka nie powinna samodzielnie diagnozować dysfagii. Jej niezwykle ważną rolą jest jednak obserwacja i przekazywanie informacji o zmianach występujących podczas jedzenia i picia.
Objawy dysfagii – co powinno zwrócić uwagę opiekunki?
Problemy z połykaniem nie zawsze są bardzo wyraźne. Senior nie musi mocno się zakrztusić, aby występowały u niego zaburzenia połykania.
Szczególną uwagę powinny zwrócić:
kaszel podczas jedzenia,
kaszel bezpośrednio po przełknięciu,
częste odchrząkiwanie,
mokry lub bulgoczący głos po przełknięciu,
nagła chrypka podczas posiłku,
bardzo długie żucie jednego kęsa,
trudności z rozpoczęciem przełykania,
pozostawanie jedzenia w jamie ustnej,
gromadzenie pokarmu w policzkach,
wydostawanie się jedzenia lub płynu z ust,
uczucie, że pokarm „stoi w gardle”,
znaczne wydłużenie czasu jedzenia,
częste rezygnowanie z posiłków,
zmniejszony apetyt,
utrata masy ciała,
odwodnienie,
nawracające infekcje dróg oddechowych.
Co ważne, nie każda aspiracja wywołuje kaszel. Może wystąpić tak zwana cicha aspiracja, podczas której pokarm lub płyn przedostaje się do dróg oddechowych bez silnego kaszlu czy krztuszenia.
Dlatego bezpieczeństwa połykania nie można oceniać wyłącznie na podstawie tego, czy senior kaszle.
Dysfagia, zachłyśnięcie i zadławienie – czym się różnią?
Dysfagia to zaburzenie samego procesu połykania.
Aspiracja, potocznie często określana jako zachłyśnięcie, występuje wtedy, gdy pokarm, napój albo ślina dostają się w kierunku dróg oddechowych zamiast bezpiecznie trafić do przełyku.
Zadławienie oznacza natomiast sytuację, w której pokarm lub inne ciało obce częściowo albo całkowicie blokuje drogi oddechowe.
To bardzo ważne rozróżnienie.
Senior, który po wypiciu wody zaczyna kaszleć, może mieć problem z bezpieczeństwem połykania. Jeżeli jednak osoba nagle nie może oddychać, mówić ani skutecznie kaszleć, może dochodzić do poważnego zablokowania dróg oddechowych.
Jak rozpoznać zachłyśnięcie podczas posiłku?
Podczas jedzenia opiekunka powinna obserwować nie tylko talerz seniora, ale przede wszystkim jego twarz, oddech, zachowanie i sposób przełykania.
Niepokojącymi sygnałami mogą być:
nagły kaszel,
odchrząkiwanie,
zmiana głosu na mokry lub bulgoczący,
trudność w złapaniu oddechu,
łzawienie oczu,
zmiana koloru twarzy,
niespokojny oddech,
widoczne trudności z przełknięciem pokarmu.
Jeżeli takie sytuacje się powtarzają, nie należy tłumaczyć ich wyłącznie wiekiem seniora.
Powtarzające się trudności powinny zostać zgłoszone rodzinie, lekarzowi lub specjaliście zajmującemu się oceną połykania.
Sposób żywienia musi być ustalony indywidualnie
W internecie można znaleźć wiele porad typu: „przy dysfagii trzeba miksować jedzenie” albo „seniorowi z problemami z połykaniem trzeba zagęszczać napoje”.
Takie podejście może być nieprawidłowe.
Jedna osoba może bezpiecznie pić określone płyny, a mieć trudności z niektórymi pokarmami stałymi. U innej sytuacja może wyglądać zupełnie inaczej.
Dlatego opiekunka nie powinna samodzielnie zmieniać konsystencji diety tylko dlatego, że senior raz się zakrztusił.
Jeżeli specjalista określił sposób żywienia podopiecznego, należy przestrzegać zaleceń dotyczących:
rodzaju jedzenia,
konsystencji posiłków,
konsystencji napojów,
wielkości porcji,
sposobu podawania,
tempa jedzenia,
stosowanych sztućców lub naczyń,
indywidualnie zaleconych technik połykania.
Międzynarodowy system IDDSI opisuje różne poziomy konsystencji pokarmów i płynów stosowanych u osób z zaburzeniami połykania. Dobór odpowiedniej konsystencji powinien jednak wynikać z indywidualnej oceny seniora, a nie z samodzielnej decyzji opiekunki.
Prawidłowa pozycja seniora podczas jedzenia
Bezpieczny posiłek zaczyna się jeszcze przed pierwszą łyżką.
Jeżeli senior leży półbokiem w łóżku, zsuwa się z fotela albo ma głowę mocno odchyloną do tyłu, nawet prawidłowo przygotowany posiłek może być trudniejszy do bezpiecznego połknięcia.
Podczas jedzenia osoba starsza powinna być możliwie wyprostowana, stabilna i dobrze podparta.
Warto sprawdzić:
czy senior nie zsuwa się z fotela lub krzesła,
czy jego plecy są odpowiednio podparte,
czy głowa znajduje się w naturalnej i stabilnej pozycji,
czy może swobodnie oddychać,
czy jest przytomny i skupiony na jedzeniu.
Nie należy samodzielnie stosować specjalnych technik ustawiania głowy, na przykład silnego przyginania brody do klatki piersiowej, jeżeli taka pozycja nie została zalecona konkretnemu seniorowi.
Jeżeli podopieczny musi zjeść posiłek w łóżku, należy ustawić jego tułów możliwie pionowo zgodnie ze stanem zdrowia i otrzymanymi zaleceniami.
Karmienie osoby leżącej płasko może być niebezpieczne.
Opiekunka pomagająca podczas posiłku powinna znajdować się mniej więcej na wysokości wzroku seniora. Ułatwia to obserwowanie jego twarzy, ust i reakcji podczas przełykania.
Senior powinien być przytomny i gotowy do jedzenia
Czasami opiekunka może pomyśleć: „Senior jest bardzo senny, ale powinien coś zjeść”.
Przy trudnościach z połykaniem trzeba zachować szczególną ostrożność.
Posiłek najlepiej podawać wtedy, kiedy podopieczny jest przytomny, możliwie wypoczęty i reaguje na otoczenie.
Niepokojąca może być sytuacja, gdy senior:
zasypia przy stole,
nie jest w stanie utrzymać głowy,
nie reaguje na polecenia,
jest wyjątkowo osłabiony,
zachowuje się inaczej niż zwykle.
Nagła, nietypowa senność powinna zostać zgłoszona. Może być związana między innymi z infekcją, działaniem leków lub pogorszeniem ogólnego stanu zdrowia.
Małe porcje i dużo cierpliwości
W pracy opiekunki łatwo wpaść w rytm kolejnych obowiązków. Śniadanie, higiena, zakupy, obiad, sprzątanie, spacer, kolacja.
Przy seniorze z dysfagią pośpiech podczas posiłku jest jednak szczególnie niewskazany.
Po podaniu porcji trzeba poczekać, aż senior ją przeżuje i przełknie. Dopiero później można podawać kolejną.
Warto pamiętać:
podawaj niewielkie porcje,
nie poganiaj seniora,
czekaj na przełknięcie poprzedniej porcji,
obserwuj usta i twarz seniora,
zwracaj uwagę na jego oddech,
przestrzegaj zaleconego tempa karmienia,
stosuj zalecone sztućce lub naczynia.
Podczas karmienia nie należy zadawać pytań w chwili, kiedy senior ma jedzenie w ustach.
Próba odpowiedzi może utrudnić koordynację oddychania i połykania. Lepiej poczekać, aż spokojnie przełknie.
Telewizor może poczekać – ogranicz rozpraszacze
Przy dysfagii jedzenie nie powinno odbywać się „przy okazji”.
Głośny telewizor, telefon, kilka osób mówiących jednocześnie czy ciągłe pytania mogą utrudniać seniorowi skupienie się na jedzeniu.
Warto stworzyć spokojną atmosferę.
Nie oznacza to całkowitej ciszy. Wspólne jedzenie i spokojna rozmowa mogą być bardzo przyjemne.
Najważniejsze, żeby nie wymagać od seniora mówienia w chwili, kiedy żuje lub przełyka.
Konsystencja posiłków przy dysfagii
Nie istnieje jedna „dieta na dysfagię”, którą można zastosować u każdego seniora.
W zależności od rodzaju zaburzeń specjalista może zalecić pokarmy:
miękkie,
drobno rozdrobnione,
mielone,
o konsystencji puree,
o innej dokładnie określonej konsystencji.
W niektórych przypadkach modyfikowana jest również gęstość napojów.
Bardzo rzadki płyn, taki jak woda, nie zawsze jest dla seniora z dysfagią najłatwiejszy do połknięcia. U części osób może przemieszczać się zbyt szybko.
Nie oznacza to jednak, że każdemu seniorowi należy zagęszczać wodę.
Zagęszczacz powinien być stosowany wyłącznie wtedy, kiedy został zalecony, i dokładnie w sposób wskazany dla konkretnego seniora.
Nie należy przygotowywać płynów „na oko”.
Produkty, które mogą być szczególnie trudne
To, jakie jedzenie będzie bezpieczne, zależy od indywidualnej sytuacji seniora.
Większej kontroli podczas połykania mogą wymagać między innymi:
bardzo suche produkty,
kruche pokarmy,
twarde kawałki,
produkty włókniste,
pokarmy ciągnące się,
produkty klejące,
potrawy składające się jednocześnie z części stałej i płynu.
Przykładem mieszanej konsystencji może być zupa zawierająca kawałki warzyw albo płatki w mleku.
Nie oznacza to jednak automatycznego zakazu takich produktów. Bezpieczna dieta powinna wynikać z zaleceń dotyczących konkretnego podopiecznego.
A co z piciem przez słomkę?
Słomka nie jest uniwersalnym sposobem na bezpieczne picie przy dysfagii.
U jednej osoby może się sprawdzić, a u innej może nie być odpowiednia.
Jeśli senior ma określony sposób podawania płynów, opiekunka nie powinna samodzielnie zmieniać:
rodzaju kubka,
sposobu picia,
używania słomki,
konsystencji płynu.
Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest przestrzeganie indywidualnych zaleceń.
Historia pani Elżbiety: „Nauczyłam się patrzeć na seniora, a nie na zegarek”
Poniższa historia jest przykładowa i została stworzona na potrzeby artykułu na podstawie sytuacji typowych dla pracy opiekunek osób starszych.
Pani Elżbieta od kilku lat pracowała jako opiekunka osób starszych. Miała doświadczenie z osobami z demencją i ograniczoną mobilnością, ale kiedy trafiła do 84-letniego pana Heinricha, po raz pierwszy zajmowała się seniorem mającym wyraźne trudności z połykaniem.
Pierwszego dnia otrzymała dokładne informacje dotyczące sposobu przygotowywania i podawania posiłków.
„Pomyślałam wtedy: przecież umiem podać człowiekowi obiad. Co może być w tym trudnego?” – wspominała później.
Szybko zauważyła jednak, że tutaj posiłki wyglądały inaczej.
Pan Heinrich jadł wolno. Czasami długo trzymał jedzenie w ustach. Zdarzało mu się przełknąć raz, po czym po kilku sekundach przełykał ponownie.
Pani Elżbieta miała początkowo odruch, żeby przyspieszyć.
Łyżeczka, kolejna porcja, następna.
Pewnego dnia zauważyła jednak, że senior po kilku szybszych kęsach zaczął odchrząkiwać. Przerwała karmienie i poczekała, aż spokojnie przełknie.
Od tego momentu zaczęła znacznie uważniej obserwować jego tempo.
„Wtedy zrozumiałam, że ja nie mam decydować, jak szybko senior powinien zjeść. To jego organizm wyznacza tempo” – mówiła.
Co zrobić, kiedy senior zaczyna kaszleć podczas jedzenia?
Jeżeli podczas posiłku senior zaczyna kaszleć lub odchrząkiwać, nie należy automatycznie podawać mu kolejnego kęsa ani napoju w celu „przepchnięcia” jedzenia.
Należy:
przerwać podawanie pokarmu,
spokojnie obserwować seniora,
pozwolić mu kaszleć, jeśli kaszel jest skuteczny,
zwrócić uwagę na oddech,
obserwować ewentualną zmianę głosu,
sprawdzić, czy występuje duszność,
zgłosić powtarzające się problemy.
Jeżeli senior skutecznie kaszle, należy umożliwić mu oczyszczenie dróg oddechowych.
Dopiero po uspokojeniu sytuacji można ocenić, czy posiłek może być kontynuowany zgodnie z wcześniej otrzymanymi zaleceniami.
Kiedy zadławienie staje się sytuacją alarmową?
Inaczej należy reagować, kiedy pokarm blokuje drogi oddechowe.
Jeżeli osoba:
nie jest w stanie skutecznie kaszleć,
nie może mówić,
nie może prawidłowo oddychać,
sytuację należy traktować jako nagłą.
Należy wezwać pomoc pod numerem alarmowym 112 oraz rozpocząć pierwszą pomoc dotyczącą zadławienia osoby dorosłej zgodnie z aktualnymi zasadami i posiadanym przeszkoleniem.
Opiekunka osoby starszej powinna znać podstawowe zasady pierwszej pomocy.
Nie należy wykonywać „na ślepo” prób wyjmowania pokarmu palcami z gardła, jeśli ciała obcego nie można zobaczyć i bezpiecznie usunąć.
Po posiłku opieka jeszcze się nie kończy
Bezpieczeństwo seniora z dysfagią nie kończy się wraz z ostatnią łyżką obiadu.
Po zakończeniu jedzenia warto sprawdzić jamę ustną.
Resztki jedzenia mogą pozostawać:
na języku,
przy dziąsłach,
między policzkiem a zębami,
w innych miejscach jamy ustnej.
Ważna jest również regularna higiena zębów i jamy ustnej.
Osoba z zaburzeniami połykania powinna po posiłku pozostać przez pewien czas w pozycji wyprostowanej zgodnie z indywidualnymi zaleceniami. Często zaleca się około 30 minut, między innymi ze względu na ryzyko refluksu.
Dysfagia i leki – bardzo ważna zasada
Senior ma problem z połknięciem tabletki, więc najprościej ją rozgnieść?
Niekoniecznie.
Niektórych tabletek nie wolno kruszyć, dzielić ani mieszać z jedzeniem, ponieważ może to zmienić sposób uwalniania substancji czynnej i działanie leku.
Opiekunka nie powinna samodzielnie podejmować decyzji o rozdrabnianiu leków.
Jeżeli senior ma problem z połykaniem tabletek, należy przekazać tę informację:
rodzinie,
lekarzowi,
pielęgniarce,
farmaceucie,
innej osobie odpowiedzialnej za leczenie seniora.
Dlaczego nawodnienie przy dysfagii jest tak ważne?
Osoba, która boi się zakrztuszenia, może zacząć ograniczać picie.
Czasami robi to świadomie: „Nie chcę wody, bo znowu będę kaszleć”.
Innym razem senior po prostu wypija coraz mniej, ponieważ każda szklanka wymaga od niego dużego wysiłku.
Może to prowadzić do odwodnienia.
Jeżeli senior ma zalecone płyny o zmodyfikowanej konsystencji, należy przygotowywać je dokładnie według instrukcji.
Warto również obserwować:
ile senior wypija,
czy ma bardzo suchą jamę ustną,
czy oddaje mniej moczu niż zwykle,
czy jest nietypowo osłabiony,
czy pogarsza się jego ogólny stan.
Takie zmiany należy zgłaszać.
Nie odbieraj seniorowi przyjemności z jedzenia
Kiedy pojawia się dysfagia, łatwo zacząć myśleć o posiłku wyłącznie w kategorii zagrożeń.
Łyżka. Przełknięcie. Kontrola. Kolejna łyżka.
Trzeba jednak pamiętać, że jedzenie jest ważną częścią jakości życia.
Znaczenie mają:
smak ulubionej potrawy,
zapach obiadu,
odpowiednia temperatura jedzenia,
spokojna atmosfera,
estetyczne podanie,
wspólne siedzenie przy stole,
możliwość samodzielnego korzystania ze sztućców.
Nawet dieta o zmodyfikowanej konsystencji może być podana estetycznie i apetycznie.
Senior nadal jest dorosłym człowiekiem mającym swoje przyzwyczajenia, ulubione potrawy oraz prawo do decydowania o sobie.
Samodzielność seniora jest ważna
Jeżeli podopieczny jest w stanie samodzielnie jeść i jest to bezpieczne, nie należy automatycznie przejmować łyżki.
Samodzielne jedzenie może pozwalać seniorowi lepiej kontrolować tempo oraz moment rozpoczęcia kolejnego kęsa.
Rolą opiekunki może być:
przygotowanie posiłku,
odpowiednie ustawienie talerza,
pomoc w krojeniu jedzenia,
przypominanie o spokojnym tempie,
obserwowanie bezpieczeństwa,
pomoc wtedy, gdy jest naprawdę potrzebna.
Pomagamy tyle, ile jest potrzebne – ale nie więcej.
Co opiekunka powinna przekazać rodzinie?
Informacja „senior źle je” jest mało precyzyjna.
Znacznie bardziej pomocna będzie konkretna obserwacja:
„Przy piciu wody podczas obiadu trzy razy zaczął kaszleć, a po przełknięciu jego głos przez chwilę był mokry”.
Albo:
„Od dwóch dni trzyma pokarm w prawym policzku i potrzebuje dużo więcej czasu na przełknięcie”.
Warto przekazywać informacje dotyczące:
momentu wystąpienia trudności,
rodzaju jedzenia lub napoju,
kaszlu,
odchrząkiwania,
zmiany głosu,
trudności z oddychaniem,
czasu potrzebnego na zjedzenie posiłku,
pozostawania pokarmu w jamie ustnej,
odmowy jedzenia lub picia.
W pracy opiekunki dobra obserwacja jest często równie ważna jak sama pomoc.
Kiedy koniecznie trzeba zgłosić problem?
Szczególną uwagę powinny zwrócić:
nowe lub nasilające się trudności z przełykaniem,
częsty kaszel podczas jedzenia lub picia,
mokry głos po posiłku,
duszność związana z jedzeniem,
pozostawanie pokarmu w jamie ustnej,
znaczne wydłużenie czasu jedzenia,
nawracające infekcje dróg oddechowych,
utrata masy ciała,
odwodnienie,
odmawianie jedzenia ze strachu przed połknięciem,
nagła niemożność przełykania.
Nagła niemożność przełykania lub ostre pogorszenie stanu zdrowia wymaga pilnej oceny medycznej.
Najważniejsze zasady bezpiecznego posiłku u seniora z dysfagią
Najważniejsze można zapamiętać bardzo prosto:
pozycja – spokój – mała porcja – obserwacja – zalecenia
Senior powinien siedzieć możliwie pionowo i stabilnie.
Powinien być przytomny i skoncentrowany na jedzeniu.
Nie należy przyspieszać posiłku.
Kolejną porcję podajemy dopiero po przełknięciu poprzedniej.
Podczas żucia i przełykania nie wymagamy od seniora prowadzenia rozmowy.
Obserwujemy kaszel, odchrząkiwanie, głos oraz sposób oddychania.
Nie zmieniamy samodzielnie konsystencji jedzenia.
Nie zmieniamy samodzielnie konsystencji napojów.
Nie kruszymy leków bez odpowiedniej konsultacji.
Po posiłku sprawdzamy jamę ustną i dbamy o higienę.
Nowe lub powtarzające się problemy zgłaszamy rodzinie lub odpowiedniemu specjaliście.
Spokojny posiłek to element dobrej opieki
Problemy z przełykaniem u osoby starszej mogą początkowo wydawać się drobiazgiem.
„Trochę kaszle przy wodzie”.
„Dłużej je”.
„Czasami się zakrztusi”.
Takie pozornie niewielkie zmiany mogą jednak być pierwszym sygnałem, że senior potrzebuje dokładniejszej oceny sposobu połykania.
Dobra opiekunka nie musi stawiać diagnozy ani samodzielnie decydować o rodzaju terapii.
Powinna natomiast wiedzieć, co obserwować, jak zapewnić seniorowi bezpieczne warunki podczas posiłku oraz kiedy zgłosić problem rodzinie lub personelowi medycznemu.
Prawidłowa pozycja, brak pośpiechu, odpowiednia konsystencja pokarmu, małe porcje i uważna obserwacja mogą znacząco poprawić komfort posiłków.
Czasami najważniejszą pomocą okazuje się coś bardzo prostego: usiąść obok seniora, dać mu czas i nie poganiać.
Bo opieka nad osobą starszą nie polega tylko na tym, żeby senior zjadł.
Chodzi o to, żeby mógł zrobić to możliwie bezpiecznie, spokojnie i z zachowaniem swojej godności oraz samodzielności.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej oceny medycznej ani zaleceń lekarza, logopedy lub specjalisty terapii połykania, dietetyka czy innego członka zespołu terapeutycznego.
W przypadku zdiagnozowanej dysfagii należy zawsze stosować zalecenia przygotowane indywidualnie dla konkretnego seniora.
